Bert Ernste – Utrecht | São Paulo • weblog

Brazilië, West-Papua, media en meer

Archive for the ‘emigratie’ tag

Emigranten

2 comments

Foto van standbeeld van emigrantenfamilie

Portret van Lasar SegallSão Paulo (SP) Brazilië 2019

Dit standbeeld getiteld Emigrantes is ontworpen door Lasar Segall (1891-1957). Hij werd geboren in Litouwen en emigreerde in 1923 naar Brazilië na ook in Duitsland te hebben gewoond. Het is een kopie van een beeld vervaardigd in 1936.

Segall wijdde verschillende werken aan emigratie. Ik kende hem trouwens vooral als schilder. Het schilderij hieronder is Emigrantes III uit 1934, dat ik zag in de Pinacoteca van São Paulo.

Het portret van Lasar Segall komt van Wikipedia.

Meer werken van Segall

Foto van schilderij van emigrantenfamilie

São Paulo (SP) Brazilië 2016

Written by Bert Ernste

augustus 19th, 2020 at 5:21 am

Zoenende Hollandse boer en boerin in coronatijd (Dutch kiss)

2 comments

Cartoon bij artikel in De Groene Amsterdammer:

Cartoon van Hollandse boer en boerin

Foto van Hollandse souvenirs

São Paulo (SP) Brazilië 2013

Emigratie naar een nieuw leven – en dood

2 comments

Foto van beeld van zoon, die afscheid neemt van ouders

Foto van deel van grafmonumentSão Paulo (SP) Brazilië 2016

Dit familiegraf in São Paulo van een familie van Italiaanse komaf (familie Antonio Lerario) laat het verhaal van emigratie zien. De zoon neemt afscheid van zijn ouders.

Op de tweede foto een beeldverhaal van de emigratie: het afscheid, op de boot, en twee afbeeldingen van werk.

Op de derde foto het hele grafmonument. (Kleine foto’s groter door erop te klikken.)

Foto van grafmonument

Written by Bert Ernste

november 4th, 2017 at 6:16 am

Je afkomst draag je mee

one comment

Foto van Hollandse souvenirs

São Paulo (SP) Brazilië 2013

Gezien bij Brazilianen van Hollandse komaf, die volledig zijn geïntegreerd en geen Nederlands meer spreken. Toch dragen ze hun afkomst met zich mee en zetten ze wat typisch Hollandse dingen op hun dressoir.

Brazilië is natuurlijk een land van immigranten die de oorspronkelijke bewoners, de indianen, naar de marges van de samenleving hebben gedwongen. De huidige Braziliaanse bevolking komt oorspronkelijk uit waarlijk alle windstreken.

Over Hollandse groepsemigratie naar Brazilië gaat de website Holambra.

PS: het kussende stelletje heeft verdacht scheve ogen. Made in China?

Written by Bert Ernste

december 19th, 2014 at 7:35 am

Hollands meisje in Brazilië

one comment

Foto stapel melkpakken van het merk Batavo

Het Braziliaanse merk merk Batavo voor zuivelproducten heeft een Nederlandse oorsprong. Het waren Nederlandse immigranten in Carambeí in de Braziliaanse deelstaat Paraná, die het merk lanceerden.

De Hollandse komaf is nog te zien in het logo met het Hollandse meisje in klederdracht en de naam Batavo, die uiteraard terug gaat op de Batavieren of Bataven, maar het merk is inmiddels verkocht aan Parmalat.

De Hollandse kolonie in Carambeí bestond in 2011 honderd jaar. Trouw besteedde er uitvoerig aandacht aan.

Meer Brazilië | Meer foto’s

Written by Bert Ernste

maart 11th, 2013 at 9:14 am

Vrouw alleen in Portugal

leave a comment

Omslag boekGetrouwd met Portugal van Ella Molen is een boek over de ervaringen van de schrijfster, die na jaren in Afrika te hebben gewoond met een auto’tje naar Portugal trekt om zich daar te vestigen. In Nederland kon ze na zo’n lange tijd niet meer aarden. “Maar hoe kan ik ooit weer aan Nederland wennen? Aan het klimaat en de gejaagde manier van leven? Vluchten wil ik!” Ze rijdt in februari de Spaans-Portugese grens over en merkt dat Portugal lang niet zo tropisch is als ze zich had voorgesteld.

Na een korte tijd op een koude, regenachtige camping van een Hollandse eigenaar, werkt Molen in een bar als musicus en zangeres en woont in een flat zonder ramen. De centrale verwarming geeft bitter weinig warmte, waardoor ze zich ook binnenshuis dik moet kleden. Haar huisbaas en restauranteigenaar vraagt haar: “‘Bent u echt nooit getrouwd geweest?’ Op mijn ontkennend antwoord voel ik dat hij onder tafel zijn hand met een troostend gebaar op mijn knie legt. Gelukkig wordt hij weggeroepen door het jagersvolkje en even later staat hij bij hun tafel uit te leggen dat ik een Nederlandse mevrouw ben die problemen heeft met de Portugese taal …”

Ella Molen geeft hem gelijk en gaat een cursus Portugees doen in Lissabon, waar ze in een huis verblijft met Chinese studenten uit Macau (van 1557 tot 1999 een Portugese kolonie, nu deel van China). Vanuit Lissabon bezoekt ze de Algarve en meer speciaal Olhão, waar ze zich in Mombasa (Kenia) waant. De oude mannen op het plein zijn erg netjes gekleed. “Het valt mij trouwens toch op hoe netjes de Portugezen gekleed gaan; dit in tegenstelling tot de toeristen. Al is het dan geen hoogseizoen, het is wel overwinteringsseizoen. De komende dagen zie ik veel kreukelige shortjes met afgetrapte sandalen eronder en door overmatige omvang uitgerekte T-shirts.”

Molen besluit om een eigen huis te gaan zoeken. Als ze een huisje naar haar smaak vindt, leeft het hele dorp mee met de onderhandelingen. Zelfs het herderinnetje dat ze in de omgeving tegen komt, vraagt haar of ze al zaken heeft gedaan. Ze koopt het huis en dan beginnen de voor velen bekende toestanden met aannemers, klusjesmannen en behulpzame dan wel bemoeizuchtige buren.

Sommige werklieden hebben uitgesproken ideeën over hoe ze de reparaties en verbouwing willen doen en luisteren nauwelijks naar de wensen van de opdrachtgever. Een groot probleem vormen de bijen, die zich in de holtes van het huis vestigen. De Portugese buren raden aan om ze dood te spuiten, maar dat gaat Molen wat ver. Ze probeert ze uit te roken, waarbij ze bijna haar huis in brand steekt. Het uitroken heeft weinig succes, maar zorgt wel voor een fel brandende composthoop, waar ze de resten van het vuur op gegooid heeft. Snel blussen.

Het feit dat Ella Molen een vrouw alleen is, wekt veel verwarring in het Portugese dorp. Elke man waar ze mee gezien wordt, leidt tot de vraag of dat dan haar man is. Alleen dona Palmira reageert anders. “‘Bent u getrouwd?’ vroeg ze mij. ‘Nee? Gelijk hebt u!’ Ze keek even steels om zich heen en vervolgde: ‘In het begin, wanneer je nog verliefd bent, is het leuk, maar dan …’”

Zo vertelt Ella Molen op smakelijke en humoristische wijze over haar leven en integreren in Portugal, om dat woord maar te gebruiken. Ze krijgt uitnodigingen om bij buren het slachten van een varken mee te maken, doet mee aan het dorpsleven en zo vergroeit ze langzaam met Portugal. Ze heeft geen man, maar is “getrouwd met Portugal”.

Dat levert een aardig boek op, waarin veel mensen die in Portugal zijn gaan wonen, het nodige zullen herkennen. Molen schrijft met humor en zelfspot, zodat lezing regelmatig tot een glimlach leidt. Portugalgangers zullen het met plezier lezen.

Toch is Getrouwd met Portugal ook wat onbevredigend, want het blijft een beetje op dat vlak doorkabbelen: dagelijkse belevenissen in een vreemd land, aardig, maar heel veel dieper komt het niet. De lezer krijgt maar een beperkte inkijk in de zielenroerselen van de schrijfster. Waarom gaat ze nou eigenlijk naar Portugal? Ze zegt dat ze in Nederland niet kan wennen en daar kan deze lezer zich het nodige bij voorstellen, maar het boek zou aan kracht winnen, als dat wat werd uitgediept. Waarom wil ze geen partner? Misschien vindt Ella Molen dat het de lezer niet aangaat (haar goed recht), maar daardoor blijft dat gegeven, omdat het vaak terugkomt in het boek, een wat loos element in het verhaal. Ook het Portugese leven, waar de schrijfster in op gaat, zien we voornamelijk van buiten, er zijn geen bespiegelingen over de culturele verschillen tussen Nederland, Afrika (waar de schrijfster werkte) en Portugal. Het is daardoor een aardig, maar ook ietwat oppervlakkig boek.

Ella Molen Getrouwd met Portugal
Verkrijgbaar rechtstreeks bij de auteur (vraag om haar e-mail). Hier en daar ook nog tweedehands verkrijgbaar, bijvoorbeeld via Boekwinkeltjes.nl.

Blik op Portugal oktober 2012

Meer boeken Portugal | Meer Portugal

Written by Bert Ernste

november 1st, 2012 at 9:11 am

Laurentiustranen: de teloorgang van een Portugees dorp

leave a comment

Omslag boekLaurentiustranen (O rebate) is het tweede boek van de in Nederland wonende Portugese auteur José Rentes de Carvalho. Het eerste was Montedor. Het bekende Waar die andere God woont was zijn eerste boek over Nederland (in vergelijking met Portugal).

Laurentiustranen vertelt het verhaal van een klein Portugees dorp, waar de traditionele samenleving wordt opgeschrikt door de terugkeer van Abel Valladares, die zich in Frankrijk twintig jaar lang heeft afgebeuld “als een Moor” en nu met veel geld (in verhouding tot de dorpsbewoners) terugkeert. Abel gedraagt zich als een rijke potentaat, die wel eventjes het jaarlijkse schuttersfeest zal bestieren, want hij betaalt tenslotte. Zijn Franse vrouw brengt ondertussen met haar losbandigheid menig hart en hoofd op hol. Niemand durft wat te zeggen van de inbreuk op de goede zeden en het dorp is in rep en roer.

Ondertussen vindt er een zelfmoord plaats, een moord, mishandeling, er gaan mensen vreemd en de pater treedt uit de kerk. Desondanks vragen de dorpelingen hem om zijn toog weer aan te trekken, want “u loopt er bij als een vogelverschrikker”.

Kortom er gebeurt heel veel in het dorp. Helaas krijgt de lezer dat verhaal in korte stukjes opgediend, die van de ene naar de andere kant springen. Daarbij worden de personages soms bij de achternaam genoemd, soms bij de voornaam en dan weer aangeduid met hun beroep.

Dat maakt Laurentiustranen een nogal warrig boek. Wellicht is het een goede weerspiegeling van de roerige geschiedenis van het dorp, maar het leest niet lekker. De geschiedenis van het dorp is interessant, de confrontatie met ‘die van buiten’, in dit geval de terugkerende emigrant met zijn buitenlandse vrouw, is boeiend. De lokale zeden en gewoonten komen onder zware druk te staan. Daar komt de lokale kinnesinne en onderlinge haat en nijd nog bij. Zoals de waard, die misbruik maakt van de zwakte van een dorpsgenoot, waardoor die zijn enige bezit, een stukje land, kwijt raakt. De onderlinge jaloezie en wreedheid zijn groot. Een “schrijnend boek dat een ander Portugal beschrijft dat ook bestaat”, zoals de tekst op de omslag van het boek zegt.

Aan het het einde van het boek luidt de oude Rita de noodklok. De dorpsbewoners denken dat het in haar bol is geslagen, want er is geen brand of iets dergelijks. “Iemand moet het horen! Iemand moet het horen!” mompelt Rita steeds maar weer. O rebate (de Portugese titel van het boek) is zowel het luiden van de noodklok als een plotselinge inval of aanval.

Helaas maakte de vorm van het boek met zijn korte, plotselinge stukjes, die niet erg mooi samenhangen, dat het mij moeite kostte om het uit te lezen. Dat was waarschijnlijk ook de reden, dat ik mij totaal niets van het boek herinnerde, terwijl ik het twintig jaar geleden al eens las. Het autobiografisch getinte boek Ernestina van Rentes de Carvalho is veel mooier.

J. Rentes de Carvalho, Laurentiustranen

Blik op Portugal, juni 2012

Meer boeken Portugal | Meer Portugal

Written by Bert Ernste

september 18th, 2012 at 10:59 am

Komrij: Over de bergen

leave a comment

Omslag boekVoor Portugalgangers is Gerrit Komrij vast geen onbekende. Zijn boek Over de bergen is waarschijnlijk bij veel mensen bekend, maar mag toch niet ontbreken in deze serie. De titel Over de bergen heeft meteen al iets mysterieus, zeker voor vlakkelanders uit Nederland. Je kijkt in je gedachten naar de bergen en vraagt je af wat daar achter zal zijn. Het is opvallend dat Portugal een provincie heeft die Achter de bergen (Trás os Montes) heet. Die naam heeft al een stuk isolement in zich.

Dat is dan ook precies waar Komrij over schrijft. In Over de bergen trekt Pedro Sousa e Silva, die genoeg heeft van het societyleven in Lissabon, naar die verre provincie, waar zijn voorouders een landhuis hadden. De reis duurt negen uur en als Pedro in een boemeltrein het laatste stuk aflegt van Porto naar het oosten, kan hij aan de passagiers zien dat hij in een andere wereld terecht komt. Pedro heeft de indruk dat hij vanaf een zeker moment alles voor het eerst meemaakt.

Het landhuis is verpacht aan een stichting onder leiding van een pater en Pedro werpt zich met verve op het opknappen van het huis en het helpen van de stichting. Hij voelt zich thuis in het oude landhuis en vindt ook zijn plaats in de lokale samenleving.

Zo’n driekwart van het boek gaat over hoe Pedro het huis, het personeel, het dorp, de mensen en de streek leert kennen. Komrij beschrijft mooi hoe de traditionele samenleving in het binnenland van Portugal ook na de Anjerrevolutie van 1974 grotendeels bleef bestaan. Hij weet ook de mist en nevel, en de ruigte van de bergen goed te treffen.

Zo neemt de schrijver de lezer mee op een bijna idyllische reis. Iets van die idylle is het, die veel Nederlanders in Portugal aantrekt: het gevoel van eenvoud, authenticiteit, geen jachtige moderniteit, maar traditie, gemeenschapszin. Dat is ook wat Pedro naar het binnenland brengt.

In het laatste deel van het boek verandert het beeld van de dorpssamenleving in Sampaio totaal. Pedro ontdekt dat in de wereld, waar hij zich zo in thuis voelde, zo’n beetje iedereen ieder ander wantrouwt en een loer probeert te draaien. De stichting van de pater blijkt frauduleus te zijn en het geld van Pedro is op vele manieren misbruikt. Zo stak de pater het overgrote deel van het loon van het dienstmeisje, die hij voor Pedro zou betalen, in eigen zak. De stichting huurde zigeuners in voor het werk op het land in plaats van de dorpelingen, omdat zigeuners goedkoper zijn. Als Pedro daar tegenin gaat en orde op zaken wil stellen, stoot hij hard, heel hard zijn hoofd.

Alles bij elkaar is het geen opwekkend verhaal, maar misschien wel een goede correctie op het soms wat al te zonnige beeld dat Nederlanders hebben van het traditionele Portugese leven. Iemand met familie op het Groningse platteland vertelde mij dat ook daar onder de plattelanders de onderlinge haat en nijd vaak heel sterk zijn.

Ondanks de domper van het ineenstorten van het idyllische beeld van Pedro, is Over de bergen een mooi, sfeervol boek. Ik herlas het voor deze recensie na twintig jaar en vond het nog steeds een boeiend boek. Je leeft mee met Pedro en wenst hem alle goeds in zijn project met het oude huis, de stichting en, zeg maar, zijn inburgering. Pedro’s teleurstelling en ontgoocheling zijn ook die van de lezer.

Komrij verhuisde in de jaren ’80 van vorige eeuw naar Portugal, dat toen nog geen lid was van de Europese Gemeenschap (later Unie). Ik deed mijn gang door de bureaucratie ongeveer gelijk met hem. Komrij schreef daar zeer vermakelijke stukjes over op de achterpagina van NRC Handelsblad. Daarin deed hij de werkelijkheid nogal eens geweld aan, waardoor hij Portugal soms onterecht wegzette als een dom en provinciaals land. Er waren, zeker toen, wel argumenten om Portugal op sommige punten wat primitief te vinden, maar vaak niet vanwege de argumenten van Komrij. Die stukjes zijn gebundeld in Een zakenlunch in Sintra. Komrij schrijft nu in NRC Handelsblad een column over internetzaken. Zijn blog vindt u hier.

Gerrit Komrij, Over de bergen, € 12,50

Blik op Portugal, januari 2012

Meer Portugal | Meer boeken Portugal

Written by Bert Ernste

januari 11th, 2012 at 9:39 am

Trouw aan het vaderland

one comment

Foto garrafãoHet is 1980. Trein van Parijs naar Lissabon. Veel Portugese immigranten in Frankrijk zijn op weg naar Portugal voor hun vakantie. De meesten arbeiderstypes, forse mannen met een buikje met hun vaak wat gezette vrouwen. Velen hebben lege garrafões bij zich, stevige wijnflessen van vijf liter met een plastic of rieten mandje eromheen. Ze zijn blijkbaar zo aan hun Portugese wijn gehecht dat ze die op hun heenreis hebben meegesleept uit Portugal. Ze willen zich het statiegeld niet laten ontlopen. Zo veel verdienen ze nou ook weer niet.

Bij de grens tussen Frankrijk en Spanje gaan de deuren van het rijtuig op slot en wordt de hele wagon op een ander onderstel gehesen. De spoorbreedte in Frankrijk en op het Iberisch schiereiland is verschillend. De Talgo, een exprestrein tussen Parijs en Madrid rijdt bij de grens over een mechaniek dat de spoorbreedte aanpast.

De Portugezen zijn het grootste deel van de lange reis erg rustig, maar als ze de Spaans-Portugese grens naderen, verandert dat. Ze beginnen drukker te praten, maken grapjes en vragen zich schaterend af of de vissen in de grensrivier Spaans of Portugees spreken. (De Portugese schrijver José Saramago had soortgelijke vragen.) Ze zijn bijna thuis.

In Frankrijk werken de meeste Portugezen in de bouw. In Portugal wordt hun plaats vaak in genomen door Kaapverdianen. Internationale migratie.

Meer Portugal

Written by Bert Ernste

november 1st, 2011 at 9:37 am

Het jaar van Holland in Brazilië

leave a comment

Logo van Jaar van Holland in BraziliëOp 17 maart 2011 ging het Ano da Holanda no Brasil (Het jaar van Holland in Brazilië) van start. Helaas is de website van Het jaar van Holland in Brazilië alles behalve overzichtelijk. De rubriek Curiosidades (Wetenswaardigheden) is wat onnozel.

Aanleiding voor het jaar is het honderdjarige bestaan van de Hollandse landbouwkolonie Carambeí in Paraná, een deelstaat in het zuiden van Brazilië. Andere landbouwkolonies daar volgen. Reden zijn natuurlijk de economische kansen, die Nederland in Brazilië ziet. Brazilië is een opkomende economische macht en ook het in Brazilië te houden Wereldkampioenschap Voetbal (2014) en de Olympische Spelen (2016) bieden mogelijkheden voor Nederlandse bedrijven en investeerders. (Nederlands-Braziliaanse Kamer van Koophandel)

Uiteindelijk is de koppeling van het honderdjarig bestaan van Carambeí aan het Ano da Holanda no Brasil nogal willekeurig, want de Nederlands-Braziliaanse betrekkingen gaan veel verder terug. De voorloper van Nederland, de Zeven Verenigde Provinciën, zwaaide immers een tijdje de scepter in Brazilië (1624-1654), deels onder leiding van prins Johan Maurits van Nassau. Van oorsprong Nederlandse namen zoals Wanderley (van der Lely) getuigen nog steeds van die periode.

In de negentiende eeuw trokken veel Zeeuwen naar Brazilië. Die emigratie was hard en zwaar en in veel gevallen geen succes, zoals te lezen valt in het boek Op een dag zullen ze ons vinden van Ton Roos en Margje Eshuis. Emigreren is vandaag de dag iets heel anders.

In de twintigste eeuw emigreerden Nederlanders ook in groepen naar Brazilië (en elders) om daar landbouwkolonies te stichten, zoals het genoemde Carambeí en het bekende Holambra (foto’s). Meer Hollandse vestigingen in Brazilië.

Er is ook een website voor culturele uitwisseling tussen Nederland en Brazilië. Brazilië is duidelijk ‘in’.

Meer Brazilië

Written by Bert Ernste

maart 22nd, 2011 at 8:37 pm